Platelet activating factor – a molecular link between atherosclerosis theories
“Παράγοντας ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων– ένας μοριακός σύνδεσμος μεταξύ των θεωριών περί αρτηριοσκλήρωσης
Constantinos A. Demopoulos
a, Haralabos C. Karantonisa, Smaragdi Antonopouloub

a Faculty of Chemistry,National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece
b Department of Science of Nutrition-Dietetics, Harokopio University, Athens, Greece

Η ερευνητική μας ομάδα έχει αναπτύξει μια νέα θεωρία σχηματισμού των αθηρωματικών πλακών (αθηρογένεση), μέσα από την οποία δίνεται και η βιοχημική εξήγηση της προστατευτικής δράσης που ασκεί η Μεσογειακή δίαιτα έναντι των καρδιοπαθειών.

Η θεωρία αυτή, μέσα από μια νέα προσέγγιση στο θέμα, ενοποιεί τις υπάρχουσες θεωρίες της φλεγμονής, της οξείδωσης και της κατακράτησης. Υποδεικνύει σαν αίτιο για την αθηρωμάτωση και την αρτηριοσκλήρυνση το φλεγμονώδη παράγοντα που είναι υπεύθυνος για την πρόκληση της αθηρωμάτωσης (ο οποίος είναι ο Παράγοντας Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων, Platelet-Activating Factor, PAF) και συμπληρώνει την υπάρχουσα γνώση, ώστε να είναι δυνατή η εξήγηση των σχετικών πειραματικών δεδομένων της διεθνούς βιβλιογραφίας, χωρίς τα κενά που παρουσίαζαν οι μέχρι σήμερα αποδεκτές θεωρίες.

Το μόριο τουPAF ανακαλύφθηκε και διαλευκάνθηκε η δομή του το 1979 από τον Κ.Α.Δημόπουλο 1.Αξίζει να αναφερθεί ότι από τότε και μέχρι το 2004κάθε 3 χρόνια γινόταν Παγκόσμιο Συνέδριο με αποκλειστικό καιμόνο θέμα τον PAF. Μετά από 21 χρόνια, επειδή η μελέτη του PAF επεξετάθη σε όλους σχεδόν του τομείς της Βιοχημείας – Ιατρικής, έπαψαν ναδιοργανώνονται Παγκόσμια Συνέδρια με μόνο θέμα τον PAF και η έρευνα του PAF διαχέεται πια στα διάφορα επί μέρους Παγκόσμια Συνέδρια. Παρόλα αυτάγίνεται πρόσφατα προσπάθεια στα Παγκόσμια Συνέδρια να παρουσιάζονται οιανακοινώσεις για τον PAF  σε ειδικές συνεδρίεςόπως για παράδειγμα «6th International Conferences on Phospholipase A2 and Lipid Mediators. February 10-12, 2015, Tokyo»

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΟΝ PAF

  • 1stInternational Symposium on Platelet-Activating Factor and structurally related ether-lipids. 26-29 June, 1983, Paris, France.
  • 2ndInternational Conference on Platelet-Activating Factor and structurally related alkyl ether-lipids. 26-29 October, 1986, Gatlinburg, Tennessee, USA.
  • 3rdInternational Conference on Platelet-Activating Factor and structurally related alkyl ether-lipids. 8-12 May, 1989, Tokyo, Japan.
  • 4thInternational Congress on Platelet-Activating Factor and related lipid mediators. 22-25 September, 1992, Snowbird, Utah, USA.
  • 5thInternational Congress on Platelet-Activating Factor and related lipid mediators. 12-16 September, 1995, Berlin, Germany.
  • 6thInternational Congress on Platelet-Activating Factor and related lipid mediators. 21-24 September, 1998, New Orleans,Louisiana, U.S.A..
  • 7thInternational Congress on Platelet-Activating Factor and related lipid mediators. 24-27 September, 2001, Tokyo, Japan.
  • 8th International Congress on Platelet-Activating Factor and related lipid mediators. 6-9 October, 2004,Berlin, Germany.

 Ο προτεινόμενος βιοχημικός μηχανισμός σχηματισμού αθηρωματικών πλακών, συνδυάζει νέα δικά μας πειραματικά δεδομένα με τα υπάρχοντα πειραματικά αποτελέσματα της διεθνούς σχετικής βιβλιογραφίας. Η γενικευμένη αυτή θεωρία μας 2 που προέκυψε από το συνδυασμό των παραπάνω ερευνητικών δεδομένων, εξηγεί επίσης – με βιοχημικό τρόπο – τη γνωστή στατιστική και επιδημιολογική παρατήρηση ότι η Μεσογειακή δίαιτα προστατεύει από το σχηματισμό αθηρωματικών πλακών, την αρτηριο-σκλήρυνση και τις καρδιαγγειακές παθήσεις.

Ο προτεινόμενος, από την ερευνητική μας ομάδα, μηχανισμός (πουδίνεται και με κινούμενες εικόνες, animation) είναι οεξής:

Η οξείδωση της LDL (Low Density Lipoprotein, της λιποπρωτεΐνης που είναι πλούσια σε χοληστερόλη), είναι μια διεργασία που λαμβάνει χώρα στο αίμα του ανθρώπου και εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως τη διατροφή (αντιοξειδωτικά στη τροφή), τον τρόπο ζωής (κάπνισμα, άσκηση) κ.λπ. Κατά την διαδικασία αυτής της οξείδωσης  παράγεται ανεξέλεγκτα PAF, τον οποίον απομονώσαμε και πιστοποιήσαμε με βιολογικές δοκιμασίες και με χημικές μελέτες 3. Τα επίπεδα του PAF στον οργανισμό βρίσκονται πάντα κάτω από αυστηρό έλεγχο με τη βοήθεια ρυθμιστικών μηχανισμών.

Όταν όμως τα επίπεδα του PAF αυξάνονται ανεξέλεγκτα από την οξείδωση της LDL ή για παθολογικούς λόγους (π.χ. διάφορες ασθένειες), τότε ο PAF – πλην των άλλων – προκαλεί τοπική φλεγμονώδη αντίδραση στο αγγείο, με αποτέλεσμα την καταστροφή του ενδοθηλίου (που καλύπτει το εσωτερικό του αγγείου) και αύξηση της διαπερατότητας αυτού, οπότε εισέρχονται στον υπενδοθηλιακό χώρο κύτταρα και οξειδωμένη LDL, σχηματίζονται τα «αφρώδη κύτταρα» (τα οποία είναι το χαρακτηριστικό εύρημα του πρώτου σταδίου της ανάπτυξης της αθηρωματικής πλάκας) και προκαλείται υπερπλασία των λείων μυϊκών κυττάρων. Όλες οι παραπάνω επιμέρους διεργασίες αποτελούν γνωστές βιολογικές ιδιότητες του PAF. Τα αφρώδη κύτταρα μαζί με τα αιμοπετάλια, τα λεία μυϊκά κύτταρα, καθώς επίσης λιποειδή (χοληστερόλη) και άλλα συστατικά του αίματος σχηματίζουν ένα σύμπλεγμα που αποτελεί την αθηρωματική πλάκα.

Δεχόμενοι λοιπόν – σύμφωνα με τη θεωρία μας – ότι ο PAF αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία της αθηρωμάτωσης, η ερευνητική μας ομάδα αναζήτησε αναστολείς του PAF σε τρόφιμα που συμπεριλαμβάνονται στη Μεσογειακή δίαιτα, αφού η Μεσογειακή δίαιτα παίζει προστατευτικό ρόλο στη δημιουργία της αθηρωμάτωσης.

Το πρώτο τρόφιμο που εξετάσαμε ήταν το ελαιόλαδο 4. Πράγματι διαπιστώσαμε την ύπαρξη λιποειδικής φύσης ενώσεων που εμφανίζουν in vitro (σε πλυμμένα αιμοπετάλια κουνελιού) σημαντική ανασταλτική δράση έναντι του PAF (σαν αναστολείς ή ανταγωνιστές), αν και περιέχονται στο ελαιόλαδο σε πολύ μικρές ποσότητες. Ίδιες ενώσεις πιστοποιήσαμε και στον ελαιοπυρήνα. Παρουσία παρόμοιων ενώσεων διαπιστώσαμε και στα σπορέλαια, αλλά σε ελάχιστες ποσότητες σε σχέση με το ελαιόλαδο. Τη δομή των κυριοτέρων από τις βιολογικά δραστικές αυτές ενώσεις από τις παραπάνω πηγές, τις μελετήσαμε και τις διαλευκάναμε 5,6 .

Άλλα τρόφιμα που εξετάστηκαν στο πλαίσιο αυτής της μελέτης, ήταν το μέλι 7, το γιαούρτι 8, το κρασί 9,10,11,12, τα ψάρια 13,14,15,16 και διάφορα θαλασσινά 17. Σε όλα τα παραπάνω τρόφιμα απομονώσαμε, μελετήσαμε και πιστοποιήσαμε λιποειδικής φύσης ενώσεις, οι οποίες δρουν ως αναστολείς ή ανταγωνιστές του PAF. Ανάλογης δράσης ενώσεις βρήκαμε και σε φυτά 18. Επιπλέον, διαπιστώσαμε ότι η βιταμίνη E, ένα αντιοξειδωτικό των φυτικών τροφίμων το οποίο όπως αναφέρθηκε θεωρείται ότι παρουσιάζει αντιαθηρωματική δράση, εμφανίζει και αυτό ανασταλτική δράση έναντι του PAF 19. Μελέτες Ευρωπαίων ερευνητών έδειξαν την ύπαρξη αναστολέων του PAF στο σκόρδο και στο κρεμμύδι, που – όπως είναι γνωστό – περιλαμβάνονται στα τρόφιμα της Μεσογειακής δίαιτας.

Αναζήτηση ενώσεων ανάλογης δράσης, έγινε από την ερευνητική μας ομάδα και στο ανθρώπινο αίμα, το οποίο αποτελεί την πρώτη δεξαμενή των θρεπτικών συστατικών των τροφίμων και παίζει σημαντικό ρόλο σε διατροφικές ασθένειες όπως στις ασθένειες των στεφανιαίων κ.λπ. Πράγματι, απομονώσαμε και πιστοποιήσαμε τέτοιας φύσεως ενώσεις και στο αίμα 20, γεγονός που ενισχύει τη διατύπωση της ακόλουθης άποψης: H στατιστική παρατήρηση, που προήλθε από πειραματικές, κλινικές και επιδημιολογικές μελέτες, σύμφωνα με τις οποίες η Μεσογειακή δίαιτα προστατεύει από τη δημιουργία αθηρωμάτωσης και κατά συνέπεια οδηγεί σε μείωση της εμφάνισης των καρδιαγγειακών νοσημάτων, εξηγείται με βιοχημικό τρόπο από τα πειραματικά μας αποτελέσματα ως εξής: Στα τρόφιμα που περιλαμβάνονται στη Μεσογειακή δίαιτα υπάρχουν λιποειδικής φύσης ενώσεις που εμφανίζουν ανασταλτική δράση έναντι του PAF (του φλεγμονώδους παράγοντα που προκαλεί τον σχηματισμό αθηρωματικών πλακών και καρδιαγγειακών νοσημάτων) και κατά συνέπεια οι αναστολείς αυτοί του PAF παίζουν προστατευτικό ρόλο στη δημιουργία της αθηρωματικής πλάκας. Τέλος, θα πρέπει να αναφερθεί και η σημασία των αντιοξειδωτικών στα τρόφιμα της Μεσογειακής δίαιτας, αφού αυτά περνούν και στο αίμα, με αποτέλεσμα να προστατεύουν – εν μέρει – την LDL από την οξείδωση και κατά συνέπεια να μειώνουν την παραγωγή του PAF.

Για να αποδειχθεί η ισχύς της θεωρίας μας διεξήχθησαν με το ελαιόλαδο πειράματα σε πειραματόζωα στο Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Έρευνας «Ν.Σ.Χρηστέας» του Πανεπιστημίου Αθηνών με τη πολύτιμη συμπαράσταση της Καθηγήτριας και Διευθύντριας του Εργαστηρίου Δέσποινας Περρέα. Τα πειράματα αυτά έδειξαν ότι στο ελαιόλαδο δεν είναι τα ακόρεστα λιπαρά (τα οποία περιέχονται στο κλάσμα των ουδετέρων λιποειδών του ελαιολάδου) που προστατεύουν από τα καρδιαγγειακά νοσήματα, αλλά τα πολικά λιποειδή του ελαιολάδου που είναι ισχυροί αναστολείς του PAF. Ακόμα διαπιστώσαμε ότι αναστέλλεται ο σχηματισμός αθηρωματικών πλακών στα ζώα ακόμα και με υψηλά επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα τους, όταν στην τροφή τους περιλαμβάνονται και αναστολείς του PAF από το ελαιόλαδο ή από τον ελαιοπυρήνα 21, 22.

Με ανάλογα πειράματα με πειραματόζωα, αποδείξαμε ότι οι αναστολείς του PAF από το ελαιόλαδο υποστρέφουν (θεραπεύουν) τις υπάρχουσες αθηρωματικές πλάκες σε βαθμό ανάλογο εκείνου των στατινών 23. Η ύπαρξη βιολογικά δραστικών λιποειδών με αντιαθηρογενετικές και θεραπευτικές ιδιότητες στο ελαιόλαδο είναι σημαντική γιατί τα λιποειδή αυτά υπάρχουν στη διατροφή μας και είναι φυσικής προέλευσης, ώστε να μην περικλείουν κινδύνους για την υγεία μας όπως οι παρενέργειες που παρουσιάζουν τα φάρμακα.

Αναζήτηση των αναστολέων του PAF στα διάφορα στάδια της παραγωγής του ελαιολάδου και της επεξεργασίας του ελαιοπυρήνα για την παρασκευή του πυρηνελαίου έδειξε ότι τα δραστικά αυτά συστατικά με αντιαθηρογόνο δράση, υπάρχουν κυρίως στον κατσίγαρο 24. Ο κατσίγαρος αποτελεί ένα υδατικό παραπροϊόν της ελαιουργίας που λόγω της μεγάλης περιεκτικότητάς του σε φαινολικά συστατικά είναι τοξικός για το περιβάλλον και η διαχείρισή του αποτελεί το σημαντικότερο πρόβλημα της ελαιουργίας, αφού δεν διατίθενται τα απαραίτητα χρηματικά ποσά για την ασφαλή από περιβαλλοντικής άποψης διαχείριση αυτού. Με αυτό όμως το εύρημα ένα απόβλητο αποκτά προστιθέμενη αξία.

Η παρατηρούμενη αναστολή σχηματισμού αθηρωματικών πλακών στα πειράματά μας, σχετίζεται στατιστικά (απ’ όλες τις βιοχημικές παραμέτρους) μόνο με τη μεταβολή της ικανότητας συσσώρευσης των αιμοπεταλίων από τον PAF 21 ή με άλλα λόγια με τη μειωμένη βιολογική δράση του PAF στο αίμα, λόγω ακριβώς των αναστολέων του PAF που έχουν περάσει στο αίμα από την τροφή και οι οποίοι προστατεύουν τον οργανισμό από τις καρδιαγγειακές παθήσεις.

Με βάση τα δεδομένα των δικών μας πειραμάτων και εκείνων της διεθνούς βιβλιογραφίας, πιστεύουμε ότι δεν είναι η χοληστερόλη και τα κορεσμένα λιπαρά το γενεσιουργό αίτιο του σχηματισμού των αθηρωματικών πλακών, αλλά ο PAF. Τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης και κορεσμένων λιπαρών στο αίμα εντείνουν την οξείδωση της LDL και κατά συνέπεια την παραγωγή PAF με τα αποτελέσματα που προαναφέραμε. Η προστασία μας από τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης και κορεσμένων λιπαρών μπορεί να γίνεται με αναστολείς του PAF από τη Μεσογειακή δίαιτα. Άλλωστε οι Κρητικοί που παρουσιάζουν τα λιγότερα καρδιαγγειακά νοσήματα δεν έχουν και τις καλύτερες τιμές χοληστερόλης σύμφωνα με τα γενικά παραδεκτά πρότυπα.

Ο μηχανισμός αυτός, ο οποίος θεωρεί ότι η αθηρωγένεση έχει γενεσιουργό αίτιο τον PAF και όχι την χοληστερόλη, ενισχύεται και από in vivo πειράματα άλλων ερευνητών στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες, οι οποίοι διατρέφοντας πειραματόζωα με τροφή πλούσια σε χοληστερόλη προκαλούσαν αθηρωμάτωση, μόνο στα πειραματόζωα εκείνα, στα οποία δεν είχαν χορηγήσει ειδικούς αναστολείς του PAF. Αξίζει να αναφερθεί ότι ένας από τους ειδικούς αναστολείς του PAF που χρησιμοποιήθηκε στα πειράματα αυτά, απομονώθηκε από το κινέζικο φυτό Ginkgo biloba, που από τα παλιά χρόνια γνώριζαν οι Κινέζοι ότι προστατεύει από τις καρδιοπάθειες 25,26.

Τα παραπάνω ερευνητικά μας αποτελέσματα ενισχύονται και από πειράματά μας με ανθρώπους, οι οποίοι ετράφησαν για ένα μήνα με επιλεγμένα γεύματα Μεσογειακής δίαιτας (πλούσια σε αναστολείς του PAF) της Olympic Catering 27 ή της Goody’s 28. Τόσο οι φυσιολογικοί όσο και οι διαβητικοί (που έχουν προδιάθεση σε καρδιαγγειακές παθήσεις) έδειξαν τη χαρακτηριστική μειωμένη βιολογική δράση του PAF στο αίμα (μεταβολή της ικανότητας συσσώρευσης των αιμοπεταλίων από τον PAF) που τα πειράματά μας με τα πειραματόζωα21 δείχνουν ότι σχετίζεται στατιστικά με την αναστολή σχηματισμού αθηρωματικών πλακών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποδεικνύεται και σε πειράματα με ανθρώπους (με έμμεσο βέβαια τρόπο, αφού δεν μπορούμε να προκαλέσουμε σε ανθρώπους αθηρωγένεση και να μελετήσουμε με άμεσο τρόπο το φαινόμενο) ότι η Μεσογειακή δίαιτα, πλούσια σε αναστολείς του PAF, προστατεύει από την αθηρωγένεση και τα καρδιαγγειακά νοσήματα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι η θεωρία μας εξηγεί για πρώτη φορά με βιοχημικό τρόπο και το «Γαλλικό παράδοξο» δηλαδή τη χαμηλή θνησιμότητα που οφείλεται σε παθήσεις της στεφανιαίας στη Γαλλία σε σχέση με τις Δυτικές χώρες (συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας εκτός όμως της Κρήτης) και η οποία αποδίδεται στην κατανάλωση κόκκινου κρασιού 29.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, αναζητήσαμε και βρήκαμε αναστολείς του PAF και στο κόκκινο κρασί, εξηγώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την προστατευτική δράση της κατανάλωσης κόκκινου κρασιού. Συγκεκριμένα βρήκαμε ότι τα ερυθρά κρασιά δεν έχουν πάντα περισσότερους αναστολείς του PAF από τα λευκά. Από μελέτες στα κρασιά του Κτήματος Χατζημιχάλη (Φάρμα Αταλάντης, Αγροτική Α.Ε.) διαπιστώσαμε ότι από τα ερυθρά κρασιά το Cabernet Sauvignon και από τα λευκά το Ambelon (Ρομπόλα) είχαν τους περισσότερους αναστολείς του PAF. Ανάλογες βιολογικά δραστικές ενώσεις βρέθηκαν στο μούστο και στα στέμφυλα 30.   Πειράματα με εθελοντές έδειξαν ότι και in vivo αποδεικνύεται η ευεργετική δράση των αναστολέων του PAF από το κρασί 31,32.33.

Τέλος, η θεωρία μας εξηγεί επίσης γιατί η διατροφή των Ιαπώνων προστατεύει και αυτή από τις αγγειακές παθήσεις, όπως έδειξε μια από τις σπουδαιότερες και πλέον συστηματικές μελέτες, για εύρεση πιθανής σχέσης μεταξύ διατροφής και διαφόρων ασθενειών από τον Καθηγητή του Πανεπιστημίου της Μινεσότα (ΗΠΑ), Ancel Keys, που άρχισε το 1960, έγινε σε διεθνές επίπεδο και έμεινε γνωστή σαν «μελέτη των επτά χωρών» δηλαδή ΗΠΑ, Φινλανδία, Ολλανδία, Ιταλία, Γιουγκοσλαβία, Ιαπωνία και Ελλάδα. Η μελέτη αυτή έδειξε ότι οι πληθυσμοί της Κρήτης και της Κέρκυρας που καταναλώνουν ελαιόλαδο και ελάχιστα κορεσμένο λίπος παρουσιάζουν σπάνια αθηροσκλήρωση των στεφανιαίων αρτηριών, ασθένεια που εμφανίζεται πολύ συχνά στους πληθυσμούς των HΠA κ.λπ. που έχουν υψηλή κατανάλωση ζωικών λιπών. Ανάλογα αποτελέσματα με τους πληθυσμούς της Κρήτης και Κέρκυρας έδειξαν και οι Ιάπωνες, που η διατροφή τους ήταν μεν διαφορετική, αλλά ήταν πλούσια σε ψάρια.

Η ερευνητική μας ομάδα μελέτησε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, τα ψάρια γαύρο, σκουμπρί, τσιπούρα και άλλα θαλασσινά (π.χ. χταπόδι, καλαμάρι) και απομόνωσε ενώσεις που είναι αναστολείς του PAF. Σύμφωνα με τη θεωρία μας, οι ενώσεις αυτές είναι που προστατεύουν τους Ιάπωνες από τις αγγειακές παθήσεις. Η έρευνα προς την κατεύθυνση αυτή συνεχίζεται για να διαπιστωθεί αν, οι υπάρχουσες διαφορές στη σύσταση και βιολογική δράση των λιποειδών στα ψάρια ελεύθερης βοσκής από τα ψάρια του ιχθυοτροφείου 34, έχουν και διαφορετική επίδραση στα αγγεία.

Η παραπάνω έρευνα αποτελεί μια καθαρά ελληνική προσπάθεια, που γίνεται εξ’ ολοκλήρου στην Ελλάδα, από Έλληνες επιστήμονες. Η χρηματοδότηση της έρευνας αυτής προέρχεται μόνο από τα Ελληνικά Πανεπιστήμια και την Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας. Τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα έχουν και πρακτική σημασία, αφού έχει πατενταριστεί  η μεθοδολογία  για την παραλαβή των αναστολέων του PAF από τα παραπροϊόντα της ελαιουργίας, της οινοποιίας και από τα μη βρώσιμα μέρη που προκύπτουν από την επεξεργασία των ιχθύων. Ακόμα έχει πατενταριστεί  και η τεχνική παρασκευής ιχθυοτροφής που περιέχει αναστολείς του PAF από τα παραπροϊόντα της ελαιουργίας, οι οποίοι αναστολείς περνούν και στην σάρκα του ψαριού, καθώς επίσης και η τεχνική παρασκευής γιαουρτιού που περιέχει αναστολείς του PAF από τα παραπροϊόντα της ελαιουργίας. Για τα εν λόγω ψάρια και το γιαούρτι  έχουν γίνει – δημοσιευτεί εργασίας σε πειραματόζωα και ανθρώπους επιβεβαιώνοντας τις  ευεργετικές δράσεις για την αθηρωμάτωση και τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Αυτά τα νέα λειτουργικά  τρόφιμα (γιαούρτι, ψάρια) και συμπλήρωμα διατροφής θα μπορούσαν να μπουν και στη διαδικασία  εμπορικής κυκλοφορίας 35,36.

Η ερευνητική αυτή προσπάθεια έχει υποστεί την κρίση της Ελληνικής και διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.

Στο θέμα αυτό εργάζεται από το 1994 ο Κωνσταντίνος Α. Δημόπουλος, Καθηγητής της Βιοχημείας και Χημείας Τροφίμων, Διευθυντής του Εργαστηρίου Βιοχημείας του Τμήματος Χημείας του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με τη Σμαραγδή Αντωνοπούλου, Καθηγήτρια της Βιοχημείας, Διευθύντρια του Εργαστηρίου Βιοχημείας, Βιολογίας και Φυσιολογίας, που κατά καιρούς έχει διατελέσει Πρύτανης, Αντιπρύτανης, Κοσμήτορας και Πρόεδρο του Τμήματος Επιστήμης Διαιτολογίας – Διατροφής του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου, συνεργαζόμενοι και συνεπικουρούμενοι κατά καιρούς από προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και άλλους Έλληνες επιστήμονες.

Μετά την ανακοίνωση των αρχικών αποτελεσμάτων μας το 1995 στο 16ο Πανελλήνιο Χημικό Συνέδριο από την Σ. Αντωνοπούλου 37 και την παρουσίαση πρόσθετων αποτελεσμάτων μας το 1997 στο πληροφοριακό περιοδικό (INFORM) της Αμερικάνικης Επιστημονικής Εταιρείας των Λιπών και Ελαίων  38, προσκληθήκαμε να παρουσιάσουμε την θεωρία μας στο 93ο Παγκόσμιο Συνέδριο της Αμερικάνικης Επιστημονικής Εταιρείας των Λιπών και Ελαίων στον Καναδά το 2002, όπου παρουσιάστηκε από τον τότε μεταπτυχιακό μας φοιτητή Χαράλαμπο Καραντώνη 30.

Το 1999 η έρευνά μας ανακοινώθηκε στο 71ο Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Εταιρείας της Αθηροσκλήρωσης 39 και το 2002 παρουσιάστηκε ως άρθρο σχολιασμού (commentary), μετά από πρόσκληση, στην ιστοσελίδα της Διεθνούς Επιστημονικής Εταιρείας της Αθηροσκλήρωσης 40.

Μετά από πρόσκληση, η θεωρία μας δημοσιεύτηκε σαν κύριο θέμα με αναφορά στο εξώφυλλο, στο τεύχος του Νοεμβρίου του 2003 του επιστημονικού περιοδικού European Journal of Lipid Science and Technology, της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Εταιρείας των Λιποειδών 2.

Ο Κ.Α. Δημόπουλος ανέπτυξε τη θεωρία αυτή, σαν προσκεκλημένος ομιλητής σε Παγκόσμιο Συνέδριο Λιποειδών 41 και συγκεκριμένα στο 45th International Conference on the Bioscience of Lipids, που έγινε στα Ιωάννινα το 2004, υπό την αιγίδα και υποστήριξη της Federation of European Biochemical Societies (FEBS) και της International Union of Biochemistry and Molecular Biology (IUBMB). Κατά τη διάρκεια μάλιστα του Συνεδρίου αυτού, ο Κ.Α. Δημόπουλος τιμήθηκε (με απονομή σχετικού διπλώματος και αναμνηστικού ασημένιου δίσκου) σε αναγνώριση «της σημαντικής και πολυετούς συμβολής του στη βασική έρευνα των Λιποειδών καθώς και του διεθνώς αναγνωρισμένου επιστημονικού του έργου».

Το 2005 η Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης αναγόρευσε τον Κ.Α.Δημόπουλο «επίτιμο μέλος» για την προσφορά του στον τομέα της πρόληψης της αθηροσκλήρωσης.

Το 2006 η Διεθνής Επιστημονική Εταιρεία της Αθηροσκλήρωσης μας ζήτησε να σχολιάσουμε (commentary) στην ιστοσελίδα της 42 τα τελευταία αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με τα in vivo πειράματά μας για την αναστολή του σχηματισμού αθηρωματικών πλακών από τα συστατικά του ελαιολάδου και του ελαιοπυρήνα.

Το 2012 η Καρδιολογική Γνώμη (the Greek Journal «Current Opinion on Cardiology» for the Society of Greek College of Cardiology) αφιέρωσε το ειδικό τεύχος 7(2) στην ερευνητική μας ομάδα, όπου όλα τα μέλη της παρουσίασαν τα αποτελέσματά τους που συνδέουν την ιατρική, την διατροφή και την χημεία και βιοχημεία τροφίμων.

Το 2013 η Διεθνής Επιστημονική Εταιρεία της Αθηροσκλήρωσης μας ζήτησε, για μια τρίτη φορά, να σχολιάσουμε (commentary) στην ιστοσελίδα της 43 τα αποτελέσματα της έρευνάς μας σχετικά με τα πειράματά μας για την αναστολή του σχηματισμού αθηρωματικών πλακών από τα πολικά λιποειδή του ελαιολάδου – ελαιοπυρήνα και των ψαριών σε σχέση με τα ω-3 λιπαρά οξέα .

Το 2014, μετά από πρόσκληση, ο Κ.Α.Δημόπουλος έδωσε «Διακεκριμένη Διάλεξη» με θέμα «Παράγοντας Ενεργοποίησης των Αιμοπεταλίων και καρδιαγγειακά Νοσήματα» στο 6ο  Πανελλήνιο Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης (4-6/12/214, Αθήνα).

Τα αποτελέσματά μας και οι προτάσεις μας σχετικά με την αθηρογένεση, σήμερα ενισχύονται και από δημοσιευμένες μελέτες που θεωρούν ότι η χοληστερόλη σχετίζεται μεν στατιστικά με τα καρδιαγγειακά, χωρίς όμως να αποτελεί και το αίτιο αυτών, προτείνοντας μάλιστα και συγκεκριμένους μηχανισμούς  44,26 , που είναι σε συμφωνία με την θεωρία της αθηρογένεσης που έχουμε  αναπτύξει. Επιπλέον, από πειράματα με πειραματόζωα, στα οποία μελετάται ο σχηματισμός και η αναστολή των αθηρωματικών πλακών, αποδεικνύεται ότι τα επίπεδα της χοληστερόλης στο αίμα  δεν σχετίζονται με την αθηρογένεση 21.

Πρέπει να σημειωθεί ότι, αφού ο PAF είναι ο ισχυρότερος – σήμερα γνωστός – λιποειδικός παράγοντας της φλεγμονής, είναι λογικό να εμπλέκεται και σε άλλες φλεγμονώδεις καταστάσεις 45 (πλην των αλλεργιών που πρωτο-μελετήθηκε), όπως οι ασθένειες των νεφρών, του ήπατος, το AIDS, ο καρκίνος, η περιοδοντίτιδα, ο διαβήτης, η οστεοπόρωση κ.λπ.

Συμπερασματικά,όπως έδειξε για πρώτη φορά και η περίφημη μελέτη των 7 χωρών του Καθηγητή AncelKeys το 1960, στην οποία συμμετείχε από την Ελλάδα και το Τμήμα Χημείας τουΕθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με τον τότε Καθηγητή-Διευθυντή του Εργαστηρίου Χημείας Τροφίμων Δ.Σ. Γαλανό  και με καθοριστική συμμετοχή στο πειραματικό μέρος του Καθηγητή (και δασκάλου μας)Β.Μ.Καπούλας, η Μεσογειακή δίαιτα είναι ο καλύτερος σήμερα γνωστός τρόποςδιατροφής που προστατεύει από τα  καρδιαγγειακάνοσήματα και όχι μόνο. Η προστατευτική αυτή δράση οφείλεται σεμικροσυστατικά των τροφίμων της Μεσογειακής δίαιτας 46 που είναιαναστολείς του PAF, αναδεικνύοντας ένα νέο επιστημονικό πεδίο έρευνας.

Σύμφωνα με την Μεσογειακή δίαιτα, θα πρέπει η διατροφή μας να είναι πλούσια σε ελαιόλαδο, φρούτα, λαχανικά, φυτικές ίνες και όσπρια, να περιλαμβάνει μερικές φορές την εβδομάδα ψάρι, μέτρια κατανάλωση κρασιού, να μην αποκλείουμε το κρέας και τα κορεσμένα λίπη, αλλά τα κορεσμένα λίπη να τα λαμβάνουμε κυρίως από τα γαλακτοκομικά.

 Από όλα τα ανωτέρω εγείρονται τα ακόλουθα ερωτήματα:

1) ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ, Η ΛΗΨΗ ΑΝΑΣΤΟΛΕΩΝ ΤΟΥ PAF ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ;

2) ΜΗΠΩΣ ΠΡΕΠΕΙ Ο PAF ΝΑ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΦΘΕΙ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗ;

3) ΜΗΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ Η ΛΗΨΗ ΑΝΑΣΤΟΛΕΩΝ ΤΟΥ PAF ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ;

Βιβλιογραφία

1. Platelet-Activating Factor. Evidence for 1-0-alkyl-2-acetyl-sn-glyceryl-3-phosphoryl- choline as the active component. (A new class of lipid chemical mediators).
Biol. Chem. (1979) 254, 9355
C.A.Demopoulos, R.N.Pinckard and D.J.Hanahan

2. Platelet activating factor- a molecular link between atherosclerosis theories.
J. Lipid Sci. Technol. (2003) 150, 705
C.A.Demopoulos, H.C.Karantonis and S.Antonopoulou.

3. Platelet-Activating Factor formation during oxidative modification of low-dencity lipoprotein when PAF-acetylhydrolase has been inactivated.
Biophys. Acta (1994) 1212, 353
T.A.Liapikos, S.Antonopoulou, S.-A.Karabina, D.C.Tsoukatos, C.A.Demopoulos and A.D.Tselepis

4. PAF antagonists in food: Isolation and identification of PAF antagonists in virgin olive oil.
Revue Francaise des Corps Gras (1994) 9/10, 323
G.Koussissis, Ch.E.Semidalas, S.Antonopoulou, V.M.Kapoulas, C.A.Demopoulos and V.Kalyvas

5. Antithrombotic lipid minor constituents from vegetable oils. Comparison between olive oils and others.
Agric. Food Chem., (2002) 50, 1150
H.C.Karantonis, S.Antonopoulou and C.A.Demopoulos

6. Antiatherogenic properties of lipid minor constituents from seed oils.
Sci. Food Agric. (2003) 83, 1192.
H.C.Karantonis, I.Zabetakis, T.Nomikos and C.A.Demopoulos

7. PAF antagonists in food: Isolation and identification of PAF antagonists in honey and wax.
Revue Francaise des Corps Gras (1994) 5/6, 127
G.Koussissis, Ch.E.Semidalas, E.C.Hadzistavrou, V.Kalyvas,S.Antonopoulou and C.A.Demopoulos.

8. Platelet-Activating Factor (PAF) antagonists in foods. A study of lipids, with PAF or anti-PAF like-activity, in cow’s milk and yoghurt.
Agr Food Chem., (1996), 44, 3047.
S.Antonopoulou, Ch.E.Semidalas, S.Koussissis and C.A.Demopoulos

9. Separation of biologically active lipids from red wine.
Agricultural Food Chemistry(2000) 48, 1234.
E.Fragopoulou, T.Nomikos, S.Antonopoulou, C.A.Mitsopoulou and C.A.Demopoulos

10. Biological activity of total lipids from red and white wine/must.
Agric. Food Chem., (2001) 49, 5186
E.Fragopoulou, T.Nomikos, N.Tsantila, A.Mitropoulou, I.Zabetakis and C.A.Demopoulos.

11. Biologically active lipids with antiatherogenic properties from white wine and must.
Agric.Food Chem. (2002) 50, 2684.
E.Fragopoulou, S.Antonopoulou, and C.A.Demopoulos

12. Structure elucidation of phenolic compounds from red/white wine with antiatherogenic properties.
Biophys. Acta (2003) 1632, 90.
E. Fragopoulou, S.Antonopoulou, T.Nomikos and C.A.Demopoulos

13. Biologically active lipids from Scomber scombrus.
Med. Biol. (1996) 416, 65
J.Rementis, S.Antonopoulou, D.Argyropoulos and C.A.Demopoulos

14. Identification and study of gangliosides from Scomber scombrus muscles.
Agric. Food Chem., (1997) 45, 611
J.Rementis, S.Antonopoulou, D.Argyropoulos and C.A.Demopoulos

15. Lipid fractions with aggregatory and antiaggregetory activity toward platelets in fresh and fried cod (Gadus morhua): Correlation with platelet-activating factor and atherogenesis.
Agric. Food Chem. (2000) 48, 6372
A. Panayiotou, D. Samartzis, T. Nomikos, E. Fragopoulou, H.C.Karantonis, C.A.Demopoulos and I.Zabetakis

16. Antiatherogenic properties of lipid fractions of raw and fried fish.
Food Chemistry (2006) 96, 29
Nomikos, H.C.Karantonis, C.Skarvelis, C.A.Demopoulos, and I.Zabetakis

17. Biologically active lipid fractions in fish and cephalopods of the Mediterranean diet.
45th Intern. Conf. On the Bioscience of Lipids, March 31, 2004 Ioannina, Greece. (Abstract in Chem. Lipids, Vol.130, p63, 2004)
C. Nasopoulou ,T. Nomikos ,J. Rementzis ,C.A. Demopoulos ,I. Zabetakis

18. Lipid separation from Urtica dioica. Existence of Platelet-activating factor (PAF).
Agric. Food Chem., (1996), 44, 3052.
S.Antonopoulou, C.A.Demopoulos and N.K.Andrikopoulos

19. On the Mediterranean Diet.
INFORM, (1997) 8, 776
Antonopoulou, and C.A.Demopoulos

20. Μελέτη ενώσεων με βιολογική δράση ανάλογη του PAF και αναστολέων του PAF ζωικής, φυτικής και συνθετικής προέλευσης.
Διδακτορική Διατριβή (1994), Αθήνα.
Σ.Αντωνοπούλου.

21. In vivo antiatherogenic properties of olive oil and its constituent lipid classes in hyperlipidemic rabbits.
Metab. Cardiovas. (2006) 16, 174
H. C. Karantonis, S. Antonopoulou, D. N. Perrea, D. P. Sokolis, S. E. Theocharis, N. Kavantzas, D. G. Iliopoulos and C. A. Demopoulos

22. Antithrombotic and antiatherosclerotic properties of olive oil and olive pomace polar extracts in rabbits.
Med.of Inflammation (2007) 2007,1-11,
[2007:article ID 36204,doi:10.1155/2007/36204].
N.Tsantila, H.C.Karantonis, D.N.Perrea, S.E.Theocharis, D.G. Iliopoulos, S.Antonopoulou, and C.A.Demopoulos.

23. Atherosclerosis regressionstudy in rabbits upon olive pomace polar lipid extract administration
Nutrition, Metabolism &Cardiovascular Diseases (doi: 10.1016/j.numecd.2009.06.008).
N. Tsantila, H.C. Karantonis, D.N. Perrea, S.E. Theocharis, D.G. Iliopoulos, C. Iatrou, S. Antonopoulou, C.A. Demopoulos

24.In vitro και in vivo αντιαθηρογενετική δράση μικροσυστατικών του ελαιόλαδου του πυρηνελαίου και παραπροϊόντων της ελαιουργίας κατά την παραγωγή του πυρηνελαίου.
Συμπόσιο των Ομάδων Εργασίας, Παθοφυσιολογία της Αθηροσκλήρωσης, Ελληνική Εταιρεία Αθηροσκλήρωσης, 3 Δεκεμβρίου 2005, Αθήνα.
Χ.Καραντώνης, Ν.Τσαντίλα, Γ.Σταματάκης, Δ.Π.Σοκόλης, Σ.Ε.Θεοχάρης, Δ.Ν.Περρέα, Σ.Αντωνοπούλου και Κ.Α.Δημόπουλος .

25. Protective effect of BN52021, a specific antagonist of PAF againstdiet-induced cholesteryl ester deposition in rabbit aorta.
Atherosclerosis (1989) 78:151-158
Feliste R, Perret B, Braquet P, Chap H,

26. GinkgolideB ameliorates oxidized low density lipoprotein induced endothelial dysfunction via modulating Lectin like ox LDL receptor  and NADPH oxidase 4 expression and inflammatory cascades

Phytotherapy Research. 2018;1–11. DOI: 10.1002/ptr.6177

Zhanbin Feng,   XiaofeiYang,   Long Zhang,   IrfanA. Ansari,   M. Salman Khan, Shuyi Han,| Yaoyu Feng.

27. Effect of Traditional Greek Mediterranean Meals on Platelet Aggregation in Normal Subjectsand in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus

J Med Food (2006) 9(3):356-62

Antonopoulou S, Fragopoulou E,Karant;onis H.C, Mitsou E, Sitara M, Rementzis J, Mourelatos A, Ginis A,Phenekos C.

28. Effect of fast-food Mediterranean-type diet on type 2 diabetics and healthy human subjects’ platelet aggregation.
Diabetes Res. Clin. Pr. (2006) 72, 33
C. Karantonis, E. Fragopoulou, S. Antonopoulou, J. Rementzis, C. Phenekos and C. A. Demopoulos

29. Lipid minor constituents in wines. A new approach in French Paradox International Journal of Wine Research 2009:I 131-143

E.Fragopoulou, S.Antonopoulou, and C.A.Demopoulos

30. Antiatherogenic properties of red/white wine, musts, grape-skins, and yeasts.
45th International Conference on the Bioscience of Lipids, 25-29th May 2004, Ioannina, Greece.
(Abstract in: Chemistry and Physics of Lipids, Vol. 130, Issue 1, June 2004).

Fragopoulou, S.Antonopoulou, A.Tsoupras, N.Tsantila, A.Grypioti, G.Gribilas, H.Gritzapi, E.Konsta, E.Skandalou, A.Papadopoulou, M.Samiotaki, G.Panayotou, and C.A.Demopoulos

31. Cardioprotective effects of moderate wine consumption

9th International Congress on Nutrition & Health,Berlin, Germany February       20-21, 2017E.

Fragopoulou, S.Antonopoulou and C.A.Demopoulos

32. Wine and its metabolic effects. A comprehensivere view of Clinical Trials

Metabolism: Clinical and Experimental 2018 (accepted) DOI information:

10.1016/j.metabol.2018.01.024

ElizabethFragopoulou, Maria Choleva, Smaragdi Antonopoulou, Constantinos A Demopoulos

33.Postprandial effects of wine consumption on Platelet Activating Factormetabolic enzymes.

Journal Prostaglandins and Other Lipid Mediators dx.doi.org/10.1016/j.prostaglandins.2017.03.002 

Argyrou Chrysa, VlachogianniIoanna, Stamatakis George, Constantinos A. Demopoulos, Antonopoulou Smaragdi,Fragopoulou Elizabeth

34. Comparison of antiatherogenic properties of lipids obtained from wild and cultured sea bass (Dicentrarchus labrax) and gilthead sea bream (Sparus aurata).
Food Chem (2007) 100, 560.
Nasopoulou, T.Nomikos, C.A. Demopoulos and I. Zabetakis

35. Exploiting the anti-inflammatory properties of olive (Olea europaea) in the sustainable production of functional food and neutraceuticals

Phytochemistry Reviews (2014) 13:445-458 DOI   10.1007/s11101-014-9350-8

ConstantinaNasopoulou, Haralabos C. Karantonis, Maria Detopoulou, Constantinos A.Demopoulos and Ioannis Zabetakis.

36. Inhibition of atherogenesis in rabbits by yoghurt enriched with olive mill by-product extracts

Hellenic Journal of Atherosclerosis 2012,3(3):212–218

G.M. Stamatakis, H.C.Karantonis, C. Nasopoulou, V. Gkogkaki, S. Antonopoulou, D. Perrea, S.E. Theocharis,C.A. Demopoulos

37. Μεσογειακή διατροφή: Η συνεισφορά της χημείας τροφίμων στην πρόληψη της δημιουργίας της αθηρωμάτωσης και των καρδιοπαθειών.
16ο Πανελλήνιο Συνέδριο Χημείας, 5-8 Δεκεμβρίου, 1995, Αθήνα
Σ.Αντωνοπούλου και Κ.Α.Δημόπουλος

38. A biochemical approach of the antiatherogenic properties of olive oil and its protective role against coronary heart diseases.
93rd AOCS Annual Meeting & Expo, May 5-8, 2002 Montreal, Canada.
C.Karantonis, S.Antonopoulou and C.A.Demopoulos

39. Biologically active lipids from olive oil with antiatherogenetic action.
71st Eur.Atherosclerosis Soc. Congr. May, 1999, Kos, Greece
A.Demopoulos, S.Antonopoulou and T.N.Nomikos

40. Functional crosstalk between Platelet –Activating Factor (PAF) and atherogenesis–cardiovascular disease. A new approach to an old disease.

Commentary 2002, International Atherosclerosis Society
Antonopoulou,H.C.Karantonis and C.A.Demopoulos.

41. Antiatherogenic effects of olive oil lipids.
45th International Conference on the Bioscience of Lipids, 25-29th May 2004, Ioannina, Greece.
(Abstract in: Chemistry and Physics of Lipids, Vol. 130, Issue 1, June 2004).
A. Demopoulos

42. Antiatherogenic properties of olive oil.
Commentary 2006, International Atherosclerosis Society based on: In vivo antiatherogenic properties of olive oil and its constituent lipid classes in hyperlipidemic rabbits.
Nutrition, Metabolism & Cardiovascular Diseases 2006;16:174-185.
C.Karantonis, S.Antonopoulou, D.N.Perrea, D.P.Sokolis, S.E.Theocharis, N.Kavantzas, D.G.Illiopoulos and C.A.Demopoulos.

43. ThePrevention of Atherosclerosis by Food Components: Polar Lipids versus Omega-3PUFAs

Commentary 2013, International Atherosclerosis Society http://www.athero.org/commentaries/comm1119.asp 

I.Zabetakis, S.Antonopoulou,and C.A.Demopoulos.

44. The“Mevalonate hypothesis”: A cholesterolin dependent alternative for the etiology of atherosclerosis

Lipids in Health and Disease 2012, 11:149 doi:10.1186/1476-511X-11-149

 Hiskias G. Keizer

45. PAF, a potent lipid mediator. In: BIOACTIVE PHOSPHOLIPIDS. ROLE IN INFLAMMATION ANDATHEROSCLEROSIS, pp. 85-134, ISBN: 978-81-7895-323-6 Ed:

A.D.Tselepis,2008. Transworld Research Network. Kerala, India  Smaragdi Antonopoulou, Tzortzis Nomikos, Haralabos C. Karantonis Elizabeth Fragopoulou and Constantinos A. Demopoulos

46. Food ingredients and lipid mediators

Current Nutrition and Food Science, (2007) 3, 1

.T.Nomikos, E.Fragopoulou and S.Antonopoulou